Học thuyết ngũ hành

Theo triết học cổ Trung Hoa, tất cả vạn vật đều phát sinh từ năm nguyên tố cơ bản và luôn trải qua năm trạng thái là: Thổ, Kim, Thủy, Mộc và Hoả. Năm trạng thái này gọi là Ngũ hành, chúng là quy ước của người Trung Hoa cổ đại để xem xét mối tương tác và quan hệ của vạn vật. Học thuyết Ngũ hành diễn giải sinh học của vạn vật qua hai nguyên lý cơ bản là Tương sinh và Tương khắc.

I. Định nghĩa – Học thuyết Ngũ hành.

Học thuyết Ngũ hành là học thuyết Âm Dương liên hệ cụ thể trong việc quan sát, quy nạp và sự liên quan của các sự vật trong thiên nhiên.

Ngũ hành là tên gọi của 5 sự vật : Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Các tác giả nước ngoài đã dùng 5 yếu tố vật chất : Kim loại (Kim), Gỗ (Mộc), Nước (Thủy), Lửa (Hỏa) và Đất (Thổ) để giải thích ý nghĩa của Ngũ hành. Cách giải thích này không đủ nói lên toàn bộ ý nghĩa mà người xưa muốn nói về Ngũ hành. Như vậy, có thể hiểu Ngũ hành là 5 tên gọi, 5 khái niệm về triết học thì đúng hơn.

Không rõ tác giả và nguồn gốc của học thuyết Ngũ hành, chỉ biết là Ngũ hành đã có từ thế kỷ XX trước Công nguyên.

Trong sách "Xuân Thu Phồn Lộ" có ghi : "Âm dương sinh Ngũ Hành", như thế Ngũ Hành được xây dựng trên cơ sở học thuyết Âm dương.

Trong y học, học thuyết ngũ hành được ứng dụng để quan sát quy nạp và nêu lên sự tương quan trong hoạt động sinh lý các tạng phủ, để:

• Chẩn đoán bệnh tật
• Tìm tính năng và tác dụng thuốc
• Tiến hành công tác bào chế thuốc men.

II. Nội dung của học thuyết Ngũ hành

1. Ngũ hành là gì?

Người xưa thấy có 5 loại vật chính: kim (kim loại), mộc (gỗ), thuỷ (nước), hoả (lửa), thổ (đất) và đem các hiện tượng trong thiên nhiên và trong cơ thể con người xếp theo 5 loại vật chất trên gọi là ngũ hành. Ngũ hành còn có ý nghĩa nữa là sự vận động, chuyển hoá của các chất trong thiên nhiên và của tạng phủ trong cơ thể.

2. Sự quy nạp vào Ngũ hành trong thiên nhiên và trong cơ thể con người.

 

Hiện tượng	Ngũ hành
	Mộc	Hoả	Thổ	Kim	Thuỷ
Vật chất	Gỗ, cây	Lửa	Đất	Kim loại	Nước
Màu sắc	Xanh	Đỏ	Vàng	Trắng	Đen
Vị	Chua	Đắng	Ngọt	Cay	Mặn
Mùa	Xuân	hạ	Cuối hạ	Thu	Đông
Phương	Đông	nam	Trung ương	Tây	Bắc
Tạng	Can	Tâm	Tỳ	Phế	Thận
Phủ	Đởm	Tiểu trường	Vị	Đại trường	Bàng quang
Ngũ thể	Cân	Mạch	Thịt	Da lông	Xương tuỷ
Ngũ quan	Mắt	Lưỡi	Miệng	Mũi	Tai
Tình chí	Giận	Mừng	Lo	Buồn	Sợ

3. Ngũ hành và quan hệ với các lĩnh vực khác

Ngũ hành	Mộc	Hỏa	Thổ	Kim	Thủy
Số Hà Đồ	3	2	5	4	1
Cửu Cung	3, 4	9	5, 8, 2	7, 6	1
Thời gian trong ngày	Rạng sáng	Giữa trưa	Chiều	Tối	Nửa đêm
Năng lượng	Nảy sinh	Mở rộng	Cân bằng	Thu nhỏ	Bảo tồn
Thời tiết	Gió (ấm)	Nóng	Ôn hòa	Sương (mát)	Lạnh
Thế đất	Dài	Nhọn	Vuông	Tròn	Ngoằn ngoèo
Trạng thái	Sinh	Trưởng	Hóa	Cấu	Tàng
Vật biểu	Thanh Long	Chu Tước	Kỳ Lân	Bạch Hổ	Huyền Vũ
Bàn tay	Ngón cái	ngón trỏ	Ngón giữa	Ngón áp út	Ngón út
Lục dâm (lục tà)	Phong	Nhiệt	Thấp	Táo	Hàn
Lục phủ	Đảm (mật)	Tiểu Tràng (ruột non)	Vị (dạ dày)	Đại Tràng (ruột già)	Bàng quang
Ngũ căn	Xúc giác, thân	Thị giác, Mắt	Tai, Thính giác	Khứu giác, Mũi	Vị giác, lưỡi
Ngũ tân	Nước dáy tai	Nước mắt	Bùn phân	Nước mũi	Nước dãi
Ngũ Phúc, Đức	Thọ: Sống lâu	Khang: Khỏe mạnh	Ninh: An lành	Phú: Giàu có	Quý: Danh hiển
Ngũ giới	Sát sinh, giết hại	Tà dâm, si mê,	Nói dối, thêu dệt	Trộm cắp, tranh đua	Uống rượu, ăn thịt..
Ngũ Thường - Nho giáo	Nhân	Lễ	Tín	Nghĩa	Trí
Ngũ lực	Niệm lực	Huệ lực	Tín lực	Định lực	Tấn lực
Tháp nhu cầu Maslow	T1: Thức ăn, nước uống, nơi trú ngụ, tình dục, bài tiết, thở, nghỉ ngơi.	T5: Nhu cầu thể hiện bản thân, được tôn trọng, tự khẳng định mình, làm việc mình thích.	T4: Nhu cầu được quý trọng, kính mến, được tin tưởng	T3: Nhu cầu được giao lưu tình cảm và được trực thuộc.	T2: Nhu cầu an toàn, yên tâm về thân thể, việc làm, gia đình, sức khỏe.
Giọng	Ca	Nói (la, hét, hô)	Bình thường	Cười	Khóc
Thú nuôi	Hổ, Mèo	Ngựa	Chó, Trâu, Dê	Khỉ, Gà	Heo
Hoa quả	Táo tàu	Mận	Hạt dẻ	Đào	Mơ
Ngũ cốc	Lúa mì	Đậu	Gạo	Ngô	Hạt kê
Thập can	Giáp, Ất	Bính, Đinh	Mậu, Kỷ	Canh, Tân	Nhâm, Quý
Thập nhị chi	Dần, Mão	Tỵ, Ngọ	Thìn, Mùi, Tuất, Sửu	Thân, Dậu	Hợi, Tý
Âm nhạc	Mi	Son	Đô	Rê	La
Thiên văn	Mộc Tinh (Tuế tinh)	Hỏa Tinh (Huỳnh tinh)	Thổ Tinh (Trấn tinh)	Kim Tinh (Thái Bạch)	Thủy Tinh (Thần tinh)
Bát quái	Tốn, Chấn	Ly	Khôn, Cấn	Càn, Đoài	Khảm
Ngũ uẩn (ngũ ấm)	Sắc Uẩn	Thức uẩn	Hành Uẩn	Tưởng Uẩn	Thọ Uẩn
Ngũ Nhãn	Thiên nhãn	Phật nhãn	Pháp nhãn	Tuệ nhãn	Nhục, thường nhãn

4. Các quy luật hoạt động của Ngũ hành

a. Quy luật Ngũ hành tương sinh:

Ngũ hành tương sinh là quan hệ hỗ trợ để sinh trưởng, thúc đẩy nhau cùng phát triển : Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, cứ như vậy mà tái diễn. Mỗi hành đều có 2 mặt tương quan về hành sinh ra nó và hành nó sinh ra. Thí dụ : Đối với hành Mộc, thì Hỏa là hành nó sinh ra và thủy là hành sinh ra nó

Thủy --- Mộc --- Hỏa

(Sinh nó) (Nó sinh)

Suy rộng ra thì : Đối với Mộc, Thủy sinh Mộc, vậy Thủy là Mẹ (Mẫu) còn Mộc là con (tử). Mộc sinh Hỏa thì Mộc là mẹ và Hỏa là con. Cần nhớ quy luật này để áp dụng các nguyên tắc chữa trị : "Hư bổ mẫu và thực tả tử", là 2 nguyên tắc thường được dùng.

Trong cơ thể con người: can mộc sinh tâm hỏa, tâm hỏa sinh tỳ thổ, tỳ thổ sinh phế kim, phế kim sinh thận thủy, thận thủy sinh can mộc

b. Quy luật ngũ hành tương khắc:

Ngũ hành tương khắc là chỉ mối quan hệ lần lượt ức chế lẫn nhau của thủy, hỏa, mộc, kim, thổ. Thứ tự của tương khắc là: mộc khắc thổ, thổ khắc thủy, thủy khắc hỏa, hỏa khắc kim, kim khắc mộc. Quá trình tương khắc này cũng tuần hoàn không ngừng. Mỗi hành cũng có 2 mặt tương quan về hành khắc được nó và hành nó khắc được.

Cụ thể là, gọi Mộc là Ta thì, Kim khắc Mộc, Kim là cái khắc Ta, Mộc khắc Thổ, Thổ là cái Ta khắc.

Trong cơ thể con người: can mộc khăc tỳ thổ; tỳ thổ khắc thận thủy; thận thủy khắc tâm hỏa; tâm hỏa khắc phế kim; phế kim khắc can mộc

c. Một số quy luật ngũ hành trong điều kiện bất thường hay bệnh lý: 

• Phản sinh phản khắc: Mộc vượng làm không Thổ suy không sinh được Kim và không khắc được thủy. Vậy Mộc vượng làm Kim suy và Thủy vượng. Nói cách khác, Mộc phản khắc Kim (thay vì Kim khắc Mộc) và Mộc phản sinh Thủy (thay vì Thủy sinh Mộc).
• Tương thừa: bình thường can mộc khắc tỳ thổ, nếu can khắc tỳ quá mạnh gây các hiện tượng như đau vùng thượng vị (dạ dầy), đi ngoài nhiều lần (ỉa chảy do TK), khi chữa phải chữa bình can (hạ hưng phấn của can) và kiện tỳ (tăng chức năng kiện vận của tỳ).
• Tương vũ: bình thường tỳ thổ khắc thận thủy, nếu tỳ hư không khăc được thận thủy sẽ gây: ứ nước (bệnh ỉa chảy kéo dài) gây phù dinh dưỡng, khi chữa phải kiện tỳ và lợi niệu (để làm mất phù thũng).
  Quy luật tương sinh tương khắc được biểu diễn bằng sơ đồ sau.

III. Học thuyết Ngũ hành và ứng dụng trong Y học

1. Trong quan hệ sinh lý:

STT	Hiện tượng	Ngũ tạng
		Can	Tâm	Tỳ	Phế	Thận
1	Ngũ hành	Mộc	Hỏa	Thổ	Kim	Thủy
2	Phủ	Đởm	Tiểu trường	Vị	Đại trường	Bàng quang
3	Ngũ thể	Cân	Mạch	Thịt (nhục)	Da lông	Xương tủy
4	Ngũ quan	Mắt	Lưỡi	Miệng	Mũi	Tai
5	Tình chí	Giận	Mừng	Lo	Buồn	Sợ

2. Trong quan hệ bệnh lý:

STT	Nguyên nhân bệnh	VD: chứng mất ngủ bênh tại tâm có các nguyên nhân như
		Can	Tâm	Tỳ	Phế	Thận
		Mộc	Hỏa	Thổ	Kim	Thủy
1	Chính tà (bệnh nguyên phát)		*
2	Hư tà (từ mẹ truyền cho con)	*
3	Thực tà ( từ con truyền cho mẹ)			*
4	Vị tà (nó bị khắc quá mạnh)					*
5	Tặc tà (nó không khắc được)				*

3. Chẩn đoán học: 

Căn cứ vào các triệu chứng dấu hiệu của ngũ sắc, ngũ thể, ngũ vị, ngũ quan, ngũ chí để tìm bệnh thuộc tạng phủ có liên quan.

STT	Hiện tượng		Bệnh thuộc tạng
			Can	Tâm	Tỳ	Phế	Thận
1	Ngũ sắc		Xanh	Đỏ	Vàng	Trắng	Đen
2	Ngũ chí		Giận	Mừng	Lo	Buồn	Sợ
3	Ngũ thể		Cân	Mạch	Thịt (nhục)	Da lông	Xương tủy
4	Ngũ quan		Mắt	Lưỡi	Miệng	Mũi	Tai

a. Đề ra nguyên tắc chữa bệnh: 

Hư thì bổ mẹ, thực thì tả con
Vd: Trong bệnh phế khí hư, phế lao… trong điều trị phải kiện tỳ, vì tỳ thổ sinh phế kim đây chính là con hư bổ mẹ
Trong bệnh cao huyết áp, nguyên nhân do can dương thịnh, phải chữa vào tâm (an thần), vì can mộc sinh tâm hoả đây chính là mẹ thực tả con.

b. Về châm cứu: 

Trong châm cứu người ta tìm ra các loại ngũ du huyệt ngũ du:
Tuỳ vào kinh âm kinh dương mỗi loại huyệt tương ứng với một hành; trong một đường kinh quan hệ giữa các huyệt là quan hệ tương sinh, giữa hai đường kinh âm và dương quan hệ giữa các huyệt là quan hệ tương khắc
Tên các huyệt ngũ du được đặt theo ý nghĩa của kinh khi đi trong đường kinh như dòng nước chảy:

Tên huyệt ngũ du	Ý nghĩa của nó
Huyệt hợp	Nơi kinh khí đi vào
Huyệt kinh	Nơi kinh khí đi qua
Huyệt du	Nơi kinh khí dồn lại
Huyệt huỳnh	Nơi kinh khí chảy xiết
Huyệt tỉnh	Nơi kinh khí đi ra

Dưới đây là sơ đồ sắp xếp các huyệt ngũ du liên quan đến tương sinh và tương khắc của ngũ hành:

Kinh	Loại huyệt ngũ du
	Tỉnh	Huỳnh	Du	Kinh	Hợp
Dương   Âm	Kim   Mộc	Thuỷ   Hoả	Mộc   Thổ	Hoả   Kim	Thổ   Thuỷ

Khi sử dụng huyệt ngũ du để điều trị bệnh, người ta cũng thực hiện theo nguyên tắc hư bổ mẹ và thực tả con ( giảng kỹ tại phần châm cứu).

4. Về sử dụng dược:

a. Sự liên quan giữa vị thuốc, màu sắc thuốc với tạng phủ

Vị thuốc	Màu thuốc	Tác dụng vào tạng/ phủ
Vị chua	Màu xanh	Tạng can – đởm
Vị đắng	Màu đỏ	Tạng tâm / tiểu trường
Vị ngọt	Màu vàng	Tạng tỳ / vị
Vị cay	Màu trắng	Tạng phế/ đại trường
Vị mặn	Màu đen	Tạng thận / bàng quang

b. Dùng ngũ vị để bào chế làm thay đổi tính dược của các vị thuốc, đưa thuốc vào các tạng theo yêu cầu điều trị:

Thuốc sao với	Tác dụng vào tạng
Sao với dấm	Thuốc đi vào tạng can
Sao với muối	Thuốc đi vào thận
Sao với đường	Thuốc đi vào tỳ
Sao với gừng	Thuốc đi vào phế

Phan Tâm Đường - Sưu tầm

Xem bài nguyên mẫu tại : Học thuyết ngũ hành